Henri Matisse: Mistrz Koloru i Formy, Taniec Obrazów z Picasso

0

Henri Émile Benoît Matisse, urodzony 31 grudnia 1869 roku w Le Cateau-Cambrésis, był francuskim malarzem, rzeźbiarzem, grafikiem i innowacyjnym twórcą kolaży z wycinanego papieru. Uważany za jednego z dwóch najważniejszych artystów, obok Pabla Picassa, którzy zdefiniowali rewolucyjne zmiany w sztukach wizualnych w pierwszej połowie XX wieku, Matisse zmarł 3 listopada 1954 roku w Nicei. Jego życie, naznaczone zarówno bogatym pochodzeniem, jak i znaczącymi wyzwaniami, doprowadziło go do statusu mistrza, którego prace do dziś wywierają ogromny wpływ na sztukę nowoczesną.

Matisse, którego dorobek artystyczny obejmuje dzieła o niezwykłej intensywności barw i form, jest postacią kluczową dla zrozumienia rozwoju malarstwa XX wieku. Jego odwaga w eksperymentowaniu z kolorem, formą i kompozycją otworzyła nowe możliwości dla późniejszych pokoleń artystów. Fowizm, nurt, z którym Matisse był najściślej kojarzony, zrewolucjonizował postrzeganie barwy w malarstwie, wprowadzając jaskrawe, nienaturalne odcienie i podkreślając ekspresyjną siłę koloru. Jego wpływ widoczny jest w pracach wielu artystów, którzy czerpali z jego śmiałości i innowacyjności. Matisse był mistrzem harmonii i kompozycji, a jego dzieła do dziś są analizowane i podziwiane za ich prostotę, elegancję i głębię emocjonalną.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na listopad 2023 roku, Henri Matisse miałby 153 lata.
• Żona/Mąż: Amélie Noellie Parayre
• Dzieci: Jean, Pierre, Marguerite
• Zawód: Malarz, rzeźbiarz, grafik, twórca kolaży
• Główne osiągnięcie: Rewolucjonizacja sztuki XX wieku poprzez śmiałe użycie koloru i formy, rozwój fowizmu oraz innowacyjna technika papierowych kolaży.

Podstawowe informacje o Henri Matisse

Dane biograficzne

Henri Émile Benoît Matisse urodził się w sylwestra, 31 grudnia 1869 roku, w Le Cateau-Cambrésis. Swoje życie zakończył 3 listopada 1954 roku w Nicei, w wieku 84 lat. Jego trwająca ponad pół wieku intensywna praca twórcza zaowocowała bogatym dorobkiem, który na zawsze zapisał się w historii sztuki. Matisse był artystą wszechstronnym, znanym przede wszystkim jako malarz, ale jego talent rozciągał się również na rzeźbę, grafikę, rysunek, a także na tworzenie innowacyjnych kolaży z wycinanego papieru. **Uważany jest za jedną z dwóch kluczowych postaci, obok Pabla Picassa, które zdefiniowały rewolucyjne zmiany w sztukach wizualnych w pierwszych dekadach XX wieku.**

Dorobek artystyczny

Dorobek artystyczny Henri Matisse’a jest niezwykle bogaty i zróżnicowany. Jego płótna, charakteryzujące się odważnym użyciem intensywnych barw i uproszczonych form, stanowią kamienie milowe w rozwoju sztuki nowoczesnej. Od wczesnych eksperymentów z kolorem, przez okres fowizmu, aż po późniejsze, innowacyjne techniki, Matisse nieustannie poszukiwał nowych środków wyrazu. Jego prace, takie jak ikoniczne „Kobieta w kapeluszu”, „Radość życia”, „Niebieski akt”, „Taniec” czy „Czerwona pracownia”, do dziś stanowią inspirację dla artystów i fascynują widzów na całym świecie. **Szczególne miejsce w jego twórczości zajmują także papierowe kolaże, które powstały w ostatnich latach życia, gdy choroba uniemożliwiła mu malowanie przy sztalugach.**

Znaczenie w sztuce

Znaczenie Henri Matisse’a dla sztuki XX wieku jest nie do przecenienia. Wraz z Pablem Picasso, stanowi filar sztuki nowoczesnej, kształtując kierunki rozwoju malarstwa i innych dziedzin sztuk wizualnych. **Jego odwaga w eksperymentowaniu z kolorem, formą i kompozycją otworzyła nowe możliwości dla późniejszych pokoleń artystów.** Fowizm, nurt, z którym Matisse był najściślej kojarzony, zrewolucjonizował postrzeganie barwy w malarstwie, wprowadzając jaskrawe, nienaturalne odcienie i podkreślając ekspresyjną siłę koloru. Jego wpływ widoczny jest w pracach wielu artystów, którzy czerpali z jego śmiałości i innowacyjności. Matisse był mistrzem harmonii i kompozycji, a jego dzieła do dziś są analizowane i podziwiane za ich prostotę, elegancję i głębię emocjonalną.

Życie prywatne Henri Matisse

Pochodzenie i rodzina

Henri Émile Benoît Matisse urodził się w zamożnej rodzinie kupieckiej. Był najstarszym synem bogatego handlarza zbożem, co zapewniło mu stabilne dzieciństwo i młodość w Bohain-en-Vermandois. To tło rodzinne z pewnością wpłynęło na jego późniejsze życie, choć sam artysta wybrał ścieżkę twórczą, która wymagała od niego niejednokrotnie walki o uznanie i byt. Warto zaznaczyć, że w początkowym okresie swojego życia, zanim na dobre zajął się malarstwem, Henri Matisse pracował jako urzędnik sądowy, co było wynikiem jego wcześniejszych studiów prawniczych w Paryżu.

Związki i dzieci

Życie osobiste Matisse’a było bogate w relacje rodzinne. W 1894 roku został ojcem córki Marguerite, która była owocem jego związku z modelką Caroline Joblau. Marguerite w późniejszych latach często pozowała swojemu ojcu, stając się dla niego muzą i inspiracją dla wielu jego dzieł.

W 1898 roku Henri Matisse poślubił Amélie Noellie Parayre. Owocem tego małżeństwa było dwóch synów: Jean i Pierre, który później został znanym marszandem w Nowym Jorku. **Dzieci Matisse’a, a zwłaszcza córka Marguerite, często pojawiały się na jego płótnach, co świadczy o silnych więziach rodzinnych i inspiracji czerpanej z najbliższego otoczenia.**

Trudności finansowe

Pomimo pochodzenia z zamożnej rodziny, życie Henri Matisse’a nie zawsze było pozbawione trosk finansowych. W 1902 roku rodzina Matisse’a znalazła się w ogromnych kłopotach finansowych, co było spowodowane tzw. aferą Humberta. W tym trudnym okresie Henri stał się jedynym żywicielem siedmioosobowej rodziny. Ta sytuacja z pewnością wpłynęła na jego determinację i dalszą pracę twórczą, zmuszając go do jeszcze większego zaangażowania w rozwijanie swojej kariery artystycznej, aby zapewnić byt swoim najbliższym. Warto podkreślić, że mimo tych wyzwań, Matisse nigdy nie porzucił swojej pasji do malarstwa, która stała się dla niego nie tylko źródłem dochodu, ale przede wszystkim życiową misją.

Zakończenie małżeństwa

Małżeństwo Henri Matisse’a z Amélie Noellie Parayre trwało 41 lat. Para zdecydowała się jednak na separację i rozwód w 1939 roku, tuż przed wybuchem II wojny światowej. Ta decyzja zakończyła długoletni etap ich wspólnego życia, choć niewątpliwie oboje mieli znaczący wpływ na siebie nawzajem i na kształtowanie się artystycznej ścieżki Matisse’a. Pomimo rozstania, dziedzictwo ich wspólnego życia, w tym potomstwo, stanowiło ważny element historii artysty.

Kariera i rozwój artystyczny Henri Matisse

Początki kariery malarskiej

Droga Henri Matisse’a do świata sztuki była nieco nietypowa. **Zaczął malować stosunkowo późno, bo dopiero w 1889 roku.** Decydującym impulsem była rekonwalescencja po ataku wyrostka robaczkowego. W tym czasie jego matka, chcąc zająć synowi czas i umilić pobyt w domu, kupiła mu przybory malarskie. To właśnie ten przypadkowy zestaw stał się początkiem jego wielkiej pasji i kariery. Od tej pory malarstwo stało się dla Matisse’a czymś więcej niż tylko sposobem na zabicie czasu – stało się jego życiowym powołaniem, które kształtowało go przez kolejne dekady jego intensywnej pracy twórczej.

Edukacja artystyczna

Po pierwszych doświadczeniach z malarstwem, Henri Matisse podjął świadomą decyzję o kształceniu się w dziedzinie sztuki. Studiował pod okiem cenionych akademickich mistrzów. Wśród nich znaleźli się między innymi William-Adolphe Bouguereau oraz Gustave Moreau. Szczególnie ważne okazało się nauczanie u Gustave’a Moreau, który zachęcał swoich uczniów do myślenia wykraczającego poza formalne ramy i utarte schematy. Ta otwartość na innowacje i poszukiwanie własnego języka artystycznego stała się fundamentem dla późniejszego, rewolucyjnego stylu Matisse’a. Studiował również w paryskiej Szkole Sztuk Pięknych, co stanowiło solidne podstawy dla jego dalszej kariery.

Wpływ impresjonizmu i teorii koloru

Kluczowym momentem w rozwoju artystycznym Henri Matisse’a było spotkanie z australijskim malarzem Johnem Russellem w 1896 roku. Russell wprowadził młodego artystę w świat impresjonizmu oraz w fascynującą teorię koloru. To doświadczenie miało trwały wpływ na paletę barw Matisse’a, która zaczęła się rozjaśniać i nabierać śmiałości. Wpływem impresjonistów, a także sztuki japońskiej, Matisse zaczął eksperymentować z jasnymi, świetlistymi barwami, które stały się znakiem rozpoznawczym jego stylu. **Teoria koloru pozwoliła mu na głębsze zrozumienie jego mocy ekspresyjnej, co zaowocowało odważnym i innowacyjnym podejściem do kompozycji obrazów.**

Okres fowizmu i przydomek „Fauve”

Przełomowym momentem w karierze Matisse’a był rok 1905, kiedy to jego prace wystawione na Salonie d’Automne wywołały prawdziwy skandal. Użycie jaskrawych, nienaturalnych barw, które artyści z tej grupy stosowali, doprowadziło krytyków do określenia ich mianem „dzikich bestii” (Fauve). **Henri Matisse, jako jeden z czołowych przedstawicieli fowizmu, zyskał wówczas przydomek „Fauve”.** Ten nurt w sztuce charakteryzował się intensywnym użyciem silnie kontrastowych barw, które miały wyrażać emocje i subiektywne odczucia artysty, a nie tylko odzwierciedlać rzeczywistość. Choć prace Matisse’a spotkały się z niszczycielską krytyką, określaną jako „garnek farby rzucony w twarz publiczności”, okres fowizmu ugruntował jego pozycję jako innowatora w sztuce nowoczesnej.

Zmiana stylu i przeprowadzka na Riwierę Francuską

W 1917 roku Henri Matisse przeniósł się na przedmieścia Nicei, na Riwierę Francuską. Ta zmiana miejsca zamieszkania znacząco wpłynęła na jego styl artystyczny. Pobyt w słonecznej, śródziemnomorskiej scenerii sprawił, że jego malarstwo stało się bardziej zrelaksowane i klasyczne. Choć nadal zachował charakterystyczną dla siebie śmiałość w posługiwaniu się barwą, jego kompozycje zaczęły ewoluować w kierunku większej harmonii i spokoju. Intensywne barwy nadal były obecne, ale często stosowane w sposób bardziej subtelny, tworząc wyrafinowane układy kolorystyczne. W tym okresie Matisse skupił się na studiowaniu światła i jego wpływu na przedmioty, co zaowocowało serią wspaniałych obrazów przedstawiających wnętrza i martwe natury.

Eksperymenty z dywizjonizmem

W latach 1900–1905, zanim jeszcze sztuka Matisse’a zyskała miano fowizmu, artysta eksperymentował z techniką dywizjonizmu. Ta technika, polegająca na malowaniu obrazów za pomocą drobnych, oddzielonych od siebie kropek czystego koloru, które miały mieszać się w oku widza, znalazła swoje odzwierciedlenie w jego kluczowym dziele z tego okresu – „Luxe, Calme et Volupté”. Obraz ten, choć jeszcze nie w pełni oddający późniejszą śmiałość Matisse’a, stanowił ważny etap w jego poszukiwaniach artystycznych, szczególnie w zakresie eksploracji światła i koloru.

Najważniejsze dzieła i osiągnięcia Henri Matisse

Ikoniczne obrazy

Henri Matisse stworzył szereg dzieł, które stały się ikonami sztuki XX wieku. Do jego najbardziej rozpoznawalnych prac należą między innymi:

• „Kobieta w kapeluszu” (1905)
• „Radość życia” (1906)
• „Niebieski akt” (1907)
• „Taniec” (1909)
• „Czerwona pracownia” (1911)

Te obrazy są doskonałym przykładem jego ewolucji artystycznej, od śmiałego fowizmu po bardziej klasyczne i harmonijne kompozycje.

Pierwszy oficjalny sukces

**Pierwszy oficjalny sukces artystyczny Henri Matisse odniósł w 1896 roku.** Wówczas to wystawił pięć swoich obrazów, z których dwa zostały zakupione przez państwo francuskie. Było to znaczące wydarzenie, które stanowiło potwierdzenie jego talentu i zaczęło otwierać mu drzwi do świata sztuki. Ten wczesny sukces, choć był dopiero początkiem jego długiej i bogatej kariery, z pewnością dodał mu pewności siebie i motywacji do dalszej pracy twórczej. To wydarzenie podkreśla, że już na wczesnym etapie swojej drogi Matisse potrafił tworzyć dzieła o wartości artystycznej i doceniane przez instytucje.

Innowacyjna technika „wycinanek”

W ostatnich latach swojego życia, kiedy choroba uniemożliwiła mu malowanie przy sztalugach, Henri Matisse opracował unikalną technikę „wycinanek” (cut-outs). Ta innowacyjna metoda polegała na wycinaniu z kolorowego papieru kształtów, które następnie były komponowane w całość, tworząc dzieła o niezwykłej prostocie i sile wyrazu. Papierowe kolaże Matisse’a charakteryzują się dynamiczną kompozycją, czystymi liniami i intensywnymi barwami. **Technika ta pozwoliła mu na dalsze eksplorowanie relacji między kolorem a formą, jednocześnie będąc wyrazem jego niezłomnego ducha twórczego w obliczu fizycznych ograniczeń.** Te prace, takie jak „Niebieskie akty”, są doskonałym przykładem jego zdolności do adaptacji i tworzenia nowych form sztuki.

Zaprojektował wystrój Kaplicy Różańcowej w Vence

Projekt wystroju Kaplicy Różańcowej w Vence, który Henri Matisse zrealizował w latach 1948–1951, uważał za zwieńczenie swojej całej drogi twórczej i swoje najważniejsze osiągnięcie artystyczne. Praca nad kaplicą, obejmująca projekt witraży, fresków i szat liturgicznych, pozwoliła mu na syntezę jego artystycznych poszukiwań w przestrzeni sakralnej. Matisse podchodził do tego zadania z niezwykłą pasją i zaangażowaniem, dążąc do stworzenia miejsca emanującego harmonią i duchowością. **Kaplica w Vence jest dowodem na to, że jego twórczość wykraczała poza czystą estetykę, sięgając głębszych znaczeń i poszukiwań filozoficznych.** Dzieło to stanowi kulminację jego artystycznej wizji, łącząc w sobie prostotę formy z głęboką ekspresją i duchowym przesłaniem.

Patroni i kolekcjonerzy dzieł Henri Matisse

Wsparcie Gertrude i Leo Stein

Kariera Henri Matisse’a zyskała znaczące wsparcie ze strony wpływowych mecenasów, wśród których szczególnie wyróżnili się Gertrude Stein i jej brat Leo. Jako jedni z pierwszych docenili oni unikalny talent Matisse’a i zaczęli gromadzić jego prace. Ich dom w Paryżu stał się swego rodzaju salonem artystycznym, gdzie prezentowano dzieła czołowych twórców epoki, w tym Matisse’a. **Wsparcie rodziny Stein było nie tylko finansowe, ale także stanowiło ważny impuls moralny i promocyjny dla młodego artysty, pomagając mu w budowaniu jego pozycji na paryskiej scenie artystycznej.**

Rola Siergieja Szczukina

Wielkim i niezwykle ważnym patronem Henri Matisse’a był rosyjski kolekcjoner sztuki Siergiej Szczukin. Dla Szczukina Matisse namalował szereg wybitnych dzieł, w tym słynny panel „Taniec”. Kolekcja Szczukina, gromadzona z pasją i niezwykłym wyczuciem, zawierała wiele prac Matisse’a, które po rewolucji październikowej trafiły do Ermitażu w Petersburgu, stając się częścią jego stałej ekspozycji. **Współpraca z tak prominentnym kolekcjonerem jak Szczukin świadczy o międzynarodowym uznaniu dla talentu Matisse’a już na wczesnym etapie jego kariery.**

Kolekcje sióstr Cone i Alberta C. Barnesa

Talent Henri Matisse’a doceniły również siostry Etta i Claribel Cone, które stały się jego oddanymi kolekcjonerkami i mecenaskami. Ich bogate kolekcje jego prac, wraz z zasobami zgromadzonymi przez amerykańskiego kolekcjonera i lekarza, dr. Alberta C. Barnesa, trafiły ostatecznie do muzeów w Stanach Zjednoczonych. Dzięki ich wsparciu i zaangażowaniu, ogromne zbiory prac Matisse’a stały się dostępne dla szerokiej publiczności w USA, przyczyniając się do popularyzacji jego twórczości na kontynencie amerykańskim i umacniając jego pozycję jako jednego z najważniejszych artystów XX wieku.

Zdrowie i jego wpływ na twórczość Henri Matisse

Problemy zdrowotne w podeszłym wieku

W podeszłym wieku Henri Matisse zmagał się z poważnymi problemami zdrowotnymi. Te komplikacje fizyczne miały znaczący wpływ na jego zdolność do pracy i zmusiły go do poruszania się na wózku inwalidzkim. **Wbrew pozorom, te ograniczenia nie zatrzymały jego twórczej pasji, lecz przeciwnie – doprowadziły do znaczącej zmiany formy jego twórczości.** To właśnie w tym okresie intensywnie rozwijał technikę papierowych kolaży, która pozwoliła mu na tworzenie dzieł o niezwykłej sile wyrazu, pomimo fizycznych trudności.

Przełomowa operacja wyrostka robaczkowego

Przełomowym momentem w życiu Henri Matisse’a, który paradoksalnie zapoczątkował jego karierę artystyczną, była operacja wyrostka robaczkowego przeprowadzona w 1889 roku. To właśnie ten incydent medyczny stał się bezpośrednią przyczyną jego zainteresowania malarstwem. Podczas rekonwalescencji, gdy nudził się i szukał zajęcia, jego matka podarowała mu zestaw malarski. **To wydarzenie okazało się być punktem zwrotnym, który skierował jego życie na zupełnie nowe tory, prowadząc go do zostania jednym z najwybitniejszych artystów XX wieku.** Bez tej operacji i późniejszego zainteresowania sztuką, świat mógłby nie poznać tak bogatego i inspirującego dorobku.

Kontrowersje wokół twórczości Henri Matisse

Ostra krytyka w początkach kariery

Na początku swojej kariery, a zwłaszcza w okresie fowizmu, prace Henri Matisse’a były przedmiotem niszczycielskiej krytyki. Po wystawie w Salon d’Automne w 1905 roku, jego śmiałe użycie jaskrawych, nienaturalnych barw wywołało oburzenie wśród części publiczności i krytyków. Pojawiały się wówczas opinie, że jego dzieła przypominają „garnek farby rzucony w twarz publiczności”. **Ta ostra reakcja świadczy o tym, jak rewolucyjne było podejście Matisse’a do koloru i formy, które wykraczało poza ówczesne kanony estetyczne i wywoływało silne emocje.**

Problem dzieł zrabowanych przez nazistów

W kontekście historii sztuki XX wieku, prace Henri Matisse’a, podobnie jak dzieła wielu innych wybitnych artystów, były również przedmiotem grabieży podczas II wojny światowej. Problem dzieł zrabowanych przez nazistów dotknął również obrazy Matisse’a, co stanowi bolesny rozdział w historii sztuki i przypomina o wpływie konfliktów zbrojnych na dziedzictwo kulturowe. Choć fakty te nie są bezpośrednio związane z jego twórczością, stanowią ważny kontekst historyczny, w którym jego dzieła funkcjonowały i były postrzegane.

Ciekawostki z życia Henri Matisse

Wcześniejsza kariera zawodowa

Zanim Henri Matisse w pełni poświęcił się malarstwu, jego ścieżka zawodowa była zupełnie inna. Zanim został światowej sławy artystą, był urzędnikiem sądowym w Le Cateau-Cambrésis. Ta nietypowa jak na przyszłego malarza kariera była wynikiem jego wcześniejszych studiów prawniczych w Paryżu. **Ta przeszłość pokazuje, że droga Matisse’a do sztuki była długa i kręta, a jego wybór malarstwa był świadomą decyzją, która odmieniła jego życie i wpłynęła na historię sztuki.**

Kolekcjonerstwo i inspiracje

Henri Matisse był nie tylko twórcą, ale również pasjonatem sztuki innych mistrzów. Był kolekcjonerem, w jego domu znajdowały się cenne prace takich artystów jak Auguste Rodin czy Paul Gauguin. Szczególne miejsce w jego sercu zajmował jednak Paul Cézanne, którego obraz „Trzy kąpiące się” był dla Matisse’a największą inspiracją. Obserwacja i analiza dzieł innych artystów z pewnością kształtowała jego własny styl i poszerzała horyzonty artystyczne. Podziwiał Cézanne’a za jego geometryczne podejście do formy i koloru, co mogło wpłynąć na późniejsze uproszczenia w jego własnych kompozycjach.

Rywalizacja z Pablem Picasso

Rywalizacja między Henri Matisse’em a Pablem Picasso, dwoma gigantami sztuki XX wieku, była niezwykle istotnym elementem krajobrazu artystycznego tamtych czasów. Co ciekawe, ich relacja była określana jako przyjacielska. Obaj artyści, mimo odmiennych stylów, wzajemnie inspirowali się i napędzali do artystycznych poszukiwań. **Ich „dialog” artystyczny, często prowadzony poprzez porównania i analizy ich prac, przyczynił się do rozwoju sztuki nowoczesnej.** Picasso i Matisse, każdy na swój sposób, eksplorowali nowe możliwości wyrazu, co w efekcie stworzyło dynamiczne i niezwykle płodne środowisko artystyczne.

Wydarzenia kluczowe w życiu Henri Matisse’a

Życie i kariera Henri Matisse’a były naznaczone kilkoma kluczowymi wydarzeniami, które ukształtowały jego tożsamość artystyczną i biograficzną:

• 1889 rok: Rozpoczęcie malowania podczas rekonwalescencji po operacji wyrostka robaczkowego.
• 1896 rok: Odniesienie pierwszego oficjalnego sukcesu artystycznego, sprzedaż dwóch obrazów państwu francuskiemu.
• 1905 rok: Zyskanie miana „Fauve” (dzikiej bestii) po wystawie w Salon d’Automne, co zapoczątkowało okres fowizmu.
• 1917 rok: Przeprowadzka na Riwierę Francuską, która wpłynęła na złagodzenie i klasyfikację jego stylu.
• 1948-1951: Projektowanie wystroju Kaplicy Różańcowej w Vence, uznane za zwieńczenie jego drogi twórczej.

Najważniejsze dzieła Henri Matisse’a

Henri Matisse pozostawił po sobie bogaty katalog dzieł, z których wiele zyskało status ikonicznych. Do jego najbardziej znanych prac należą:

Te obrazy są doskonałym przykładem jego ewolucji artystycznej, od śmiałego fowizmu po bardziej klasyczne i harmonijne kompozycje.

Warto wiedzieć: Mimo problemów zdrowotnych w podeszłym wieku, które zmusiły go do poruszania się na wózku inwalidzkim, Matisse nie zaprzestał twórczości, rozwijając innowacyjną technikę papierowych kolaży.

Henri Matisse był artystą, którego innowacyjne podejście do koloru, formy i kompozycji na zawsze odmieniło oblicze sztuki XX wieku. Jego dziedzictwo, obejmujące zarówno przełomowe dzieła malarskie, jak i rewolucyjne techniki, takie jak papierowe kolaże, pozostaje inspiracją dla kolejnych pokoleń twórców i fascynuje widzów na całym świecie. Jego zdolność do przekraczania granic artystycznych, nawet w obliczu osobistych wyzwań, czyni go postacią wyjątkową w historii sztuki.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Henri_Matisse