Jean-Paul Sartre, urodzony 21 czerwca 1905 roku w Paryżu, to jedna z najbardziej wpływowych postaci XX-wiecznej myśli filozoficznej, literackiej i politycznej. Znany przede wszystkim jako jeden z głównych przedstawicieli egzystencjalizmu, jego prace głęboko wpłynęły na kształtowanie się współczesnego rozumienia wolności, odpowiedzialności i ludzkiej kondycji. Na [miesiąc rok] ma 118 lat. Przez ponad pięć dekad, od 1929 roku aż do śmierci, pozostawał w bliskim, choć otwartym związku z wybitną filozofką i pisarką Simone de Beauvoir. Monumentalne dzieło „Byt i nicość” (1943) stanowi kamień węgielny jego filozofii, analizując fundamentalne pytania o naturę ludzkiego istnienia i problem „złej wiary”.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: Na [miesiąc rok] ma 118 lat.
- Żona/Mąż: Brak danych o formalnym małżeństwie, ale bliski, otwarty związek z Simone de Beauvoir.
- Dzieci: Brak danych.
- Zawód: Filozof, pisarz, dramaturg, publicysta.
- Główne osiągnięcie: Ugruntowanie egzystencjalizmu jako kluczowego nurtu filozoficznego XX wieku, autor monumentalnej pracy „Byt i nicość”.
Podstawowe informacje o Jean-Paul Sartre
Jean-Paul Charles Aymard Sartre przyszedł na świat 21 czerwca 1905 roku w Paryżu, jako jedyne dziecko Jeana-Baptiste’a Sartre’a i Anne-Marie Schweitzer. Jego burżuazyjne pochodzenie stało się punktem wyjścia do późniejszego dystansowania się od konwencji poprzez filozofię i styl życia. Zmarł 15 kwietnia 1980 roku w Paryżu, w wieku 74 lat; jego pogrzeb zgromadził około 50 000 osób, co świadczy o jego ogromnym wpływie społecznym. Ukończył prestiżową École Normale Supérieure (ENS) w Paryżu, zdobywając wszechstronne wykształcenie z zakresu psychologii, historii filozofii, logiki, etyki, socjologii i fizyki. W latach 1931–1945 pracował jako nauczyciel w różnych francuskich liceach, m.in. w Hawrze, Laon oraz w paryskich Lycée Pasteur i Lycée Condorcet, łącząc aktywność pedagogiczną z rozwijaniem własnej myśli.
Życie prywatne i rodzinne Jeana-Paula Sartre’a
Wczesne lata i wychowanie
Młodość Jeana-Paula Sartre’a naznaczona była utratą ojca, Jeana-Baptiste’a Sartre’a, oficera francuskiej marynarki wojennej, który zmarł na chorobę nabytą podczas służby w Indochinach, gdy przyszły filozof miał zaledwie dwa lata. Pod opieką matki i dziadka ze strony matki, Charlesa Schweitzera, młodego Sartre’a wprowadzano w świat matematyki i literatury klasycznej. Dziadek, będący nauczycielem języka niemieckiego, odegrał kluczową rolę w jego wczesnej edukacji. Jean-Paul Sartre był blisko spokrewniony z Albertem Schweitzerem, laureatem Nagrody Nobla, który był jego kuzynem. Po przeprowadzce do La Rochelle, gdzie jego matka ponownie wyszła za mąż, młody Sartre doświadczał trudności w relacjach rówieśniczych, potęgowanych przez wadę wzroku – zez rozbieżny prawego oka.
Relacje rodzinne
Jean-Paul Sartre był jedynym dzieckiem Jeana-Baptiste’a Sartre’a i Anne-Marie Schweitzer. Wczesna śmierć ojca sprawiła, że większość obowiązków wychowawczych przejął jego dziadek, Charles Schweitzer. Dziadek, jako nauczyciel niemieckiego, zaszczepił w młodym Sartre’u zamiłowanie do matematyki i literatury klasycznej. Pomimo burżuazyjnych korzeni, Sartre świadomie odcinał się od tej części swojego dziedzictwa, co znalazło odzwierciedlenie w jego filozofii i stylu życia. Bliskie pokrewieństwo łączyło go z Albertem Schweitzerem, słynnym lekarzem i laureatem Pokojowej Nagrody Nobla.
Związek z Simone de Beauvoir
Od 1929 roku aż do śmierci Sartre’a w 1980 roku, jego życiową partnerką była Simone de Beauvoir. Ich związek, trwający ponad pięć dekad, był jednym z najbardziej znanych i wpływowych partnerstw intelektualnych XX wieku. Oboje kwestionowali konwencje społeczne i kulturowe narzucane przez ich burżuazyjne wychowanie, tworząc unikalną relację opartą na wzajemnym szacunku, wolności i intelektualnej synergii. Simone de Beauvoir nie tylko była towarzyszką życia Sartre’a, ale także jego muzą, krytyczną czytelniczką jego dzieł i współtwórczynią jego publicznego wizerunku. Ich niekonwencjonalna więź stanowiła fundament ich wspólnego życia i twórczości.
Kariera i twórczość Jeana-Paula Sartre’a
Filozoficzny dorobek: Egzystencjalizm
Jean-Paul Sartre jest kluczową postacią francuskiej filozofii XX wieku, a jego prace stanowiły fundament egzystencjalizmu, wywierając znaczący wpływ na marksizm, fenomenologię oraz wiele innych dziedzin nauki i kultury. Jego myśl skupia się na jednostkowym doświadczeniu wolności i radykalnej odpowiedzialności. Głównym założeniem jego filozofii jest teza, że „egzystencja poprzedza esencję”, co oznacza, że człowiek najpierw istnieje, a dopiero potem definiuje siebie poprzez swoje wybory i działania, bez narzuconej z góry natury. Koncepcje takie jak „zła wiara” (mauvaise foi), opisująca tendencję do unikania wolności i odpowiedzialności przez udawanie determinacji, stanowią serce jego refleksji nad ludzką kondycją.
Debiut literacki i teatralny
Pierwszy utwór sceniczny Jeana-Paula Sartre’a, dramat bożonarodzeniowy „Bariona, ou le fils du tonnerre”, powstał w wyjątkowych okolicznościach. Sartre napisał go w 1940 roku, będąc jeńcem wojennym w niemieckim stalagu XII-D w Trewirze. Ten debiut teatralny, stworzony w warunkach niewoli, zapoczątkował jego bogatą karierę literacką. Po powrocie do Francji, Sartre kontynuował pracę nad dziełami, które miały ugruntować jego pozycję jako jednego z najważniejszych myślicieli swoich czasów. Jego twórczość literacka, obejmująca powieści, dramaty i eseje, często stanowiła literacką ilustrację jego filozoficznych tez, przybliżając złożone idee egzystencjalizmu szerszej publiczności.
Główne dzieło filozoficzne
W 1943 roku Jean-Paul Sartre opublikował swoją najważniejszą rozprawę filozoficzną – „Byt i nicość” (L’Être et le Néant). To monumentalne dzieło stanowi fundament jego myśli egzystencjalistycznej. W tej pracy Sartre analizuje złożony konflikt między „złą wiarą” (mauvaise foi) a autentycznym sposobem istnienia. „Byt i nicość” bada naturę ludzkiej świadomości, wolności i odpowiedzialności, wprowadzając kluczowe pojęcia takie jak „dla-siebie” (pour-soi) – świadomość, która jest wolna i nieustannie tworzy siebie – oraz „w-sobie” (en-soi) – byt, który jest po prostu tym, czym jest, bez możliwości zmiany. Dzieło to jest głęboką analizą ludzkiej kondycji, podkreślającą jej samotność i konieczność dokonywania wyborów w świecie pozbawionym z góry narzuconego sensu. Wpływ „Bytu i nicości” na późniejszą filozofię i myśl społeczną jest nie do przecenienia.
Działalność publicystyczna i redakcyjna
Po zakończeniu II wojny światowej Jean-Paul Sartre stał się aktywnym uczestnikiem życia intelektualnego i politycznego Francji. Wraz z Simone de Beauvoir i innymi intelektualistami, takimi jak Maurice Merleau-Ponty, współzałożył prestiżowe pismo „Les Temps modernes”. Czasopismo to stało się dla Sartre’a platformą do propagowania jego idei politycznych i społecznych, a także do angażowania się w bieżące debaty intelektualne. „Les Temps modernes” szybko zdobyło pozycję jednego z najważniejszych forum dyskusyjnych we Francji, przyciągając czołowych myślicieli i pisarzy. Poprzez publikacje w „Les Temps modernes” oraz liczne eseje i artykuły, Sartre aktywnie komentował wydarzenia polityczne, wyrażał swoje stanowisko w kwestiach społecznych i rozwijał swoje koncepcje filozoficzne, często wchodząc w polemikę z innymi intelektualistami.
Nagrody i osiągnięcia Jeana-Paula Sartre’a
Literacka Nagroda Nobla i odmowa przyjęcia
W 1964 roku Jean-Paul Sartre został uhonorowany Literacką Nagrodą Nobla. Jednakże, ku zaskoczeniu wielu, filozof odmówił jej przyjęcia. Swoją decyzję uzasadnił przekonaniem, że pisarz nie powinien pozwalać na przekształcenie się w „instytucję” oraz zawsze odrzucał oficjalne zaszczyty. Ta postawa wpisywała się w jego ogólne dążenie do niezależności od wszelkich form władzy i struktur, które mogłyby ograniczać jego wolność twórczą i intelektualną. Odmowa Nagrody Nobla przez Sartre’a stała się jednym z najbardziej znaczących gestów w historii tej nagrody i podkreśliła jego niezależność myśliciela.
Kluczowe koncepcje filozoficzne
Jean-Paul Sartre jest autorem szeregu wpływowych koncepcji filozoficznych, które ukształtowały myślenie o ludzkiej egzystencji. Najbardziej znaną jest idea „egzystencja poprzedza esencję”, która stanowi fundament egzystencjalizmu. Oznacza ona, że człowiek nie posiada z góry określonej natury czy celu; rodzi się jako „nic” i sam definiuje siebie poprzez swoje wybory i działania. Inną kluczową koncepcją jest pojęcie „złej wiary” (mauvaise foi), które opisuje ludzką tendencję do unikania wolności i odpowiedzialności, udając, że jest się zdeterminowanym przez okoliczności lub społeczne role. Ikoniczne stwierdzenie „Piekło to inni” pochodzi z jego dramatu „Przy drzwiach zamkniętych” (Huis Clos) i odzwierciedla trudność relacji międzyludzkich, gdzie spojrzenie i ocena innych mogą stanowić formę uwięzienia i narzucania nam tożsamości, której nie chcemy przyjąć. Te i inne idee Sartre’a nadal prowokują do refleksji nad kondycją ludzką.
Zaangażowanie polityczne i aktywizm Jeana-Paula Sartre’a
Służba wojskowa i niewola
W 1939 roku, w obliczu wybuchu II wojny światowej, Jean-Paul Sartre został powołany do armii francuskiej jako meteorolog. Rok później, w 1940 roku, dostał się do niemieckiej niewoli w Padoux. Został zwolniony w kwietniu 1941 roku ze względu na zły stan zdrowia, a konkretnie problemy ze wzrokiem, które wpływały na jego zmysł równowagi. Okres niewoli był dla Sartre’a czasem intensywnych przemyśleń i pisania, co zaowocowało powstaniem pierwszych dzieł literackich i filozoficznych. Doświadczenie wojny i niewoli głęboko wpłynęło na jego późniejsze poglądy polityczne i społeczne, wzmacniając jego krytycyzm wobec autorytaryzmu i przemocy.
Ruch oporu
Po powrocie do okupowanego Paryża, Jean-Paul Sartre aktywnie zaangażował się w działalność podziemną. Wraz z Simone de Beauvoir i innymi intelektualistami, takimi jak Maurice Merleau-Ponty, współzałożył podziemną grupę oporu „Socialisme et Liberté”. Grupa ta miała na celu przeciwstawianie się nazistowskiej okupacji i propagowanie idei socjalizmu i wolności. Mimo ambitnych celów, grupa rozpadła się po kilku miesiącach z powodu wewnętrznych różnic i trudności organizacyjnych. Działalność w ruchu oporu, choć krótka, była ważnym etapem w jego życiu, podkreślającym jego zaangażowanie w walkę o wolność i sprawiedliwość społeczną. Jego późniejsze zaangażowanie polityczne, często krytyczne wobec różnych partii politycznych i ideologii, było kontynuacją tej postawy.
Zaangażowanie antykolonialne
Jean-Paul Sartre był zagorzałym przeciwnikiem kolonializmu i aktywnie potępiał politykę Francji w Algierii. Jego zaangażowanie antykolonialne było wyrazem jego głębokiego poczucia sprawiedliwości i sprzeciwu wobec wszelkiej formy ucisku. Sprzeciwiał się również interwencji USA w Wietnamie, aktywnie wspierając ruchy wyzwoleńcze na całym świecie. Jego eseje i wystąpienia często nawoływały do dekolonizacji i samostanowienia narodów. Sartre wierzył, że prawdziwa wolność jednostki jest nierozerwalnie związana z wolnością społeczeństw i narodów. Jego krytyka imperializmu i kolonializmu była ważnym głosem w międzynarodowych debatach o sprawiedliwość i prawa człowieka, odzwierciedlając jego marksistowskie i egzystencjalistyczne przekonania o potrzebie wyzwolenia uciskanych.
Dodatkowe informacje o Jean-Paul Sartre
Wada wzroku i jej wpływ
Jean-Paul Sartre cierpiał na sensoryczną egzotropię, czyli zez rozbieżny prawego oka. Ta wada wzroku miała znaczący wpływ na jego życie od najmłodszych lat. W dzieciństwie była powodem drwin ze strony rówieśników, co potęgowało jego poczucie wyobcowania. Później, w latach wojennych, wada ta zadecydowała o jego zwolnieniu z niemieckiego obozu jenieckiego. Sartre twierdził, że problem z widzeniem zaburzał jego zmysł równowagi, co było kluczowym argumentem w procesie jego uwolnienia. Choć była to dla niego osobista niedogodność, wada wzroku nie przeszkodziła mu w prowadzeniu bogatego życia intelektualnego i pisarskiego, a nawet stała się częścią jego unikalnej biografii.
Ciekawostki z życia
Podczas studiów w prestiżowej École Normale Supérieure (ENS) w Paryżu, Jean-Paul Sartre był znany jako jeden z największych kawalarzy. W 1927 roku zasłynął z głośnej mistyfikacji, informując media, że Charles Lindbergh, słynny pilot, otrzyma honorowy stopień naukowy. Wydarzenie to przyciągnęło tysiące ludzi pod ENS, doprowadzając do dymisji dyrektora szkoły, Gustave’a Lansona. Ta anegdota pokazuje jego skłonność do prowokacji i zabawy konwencjami. Jego styl życia, często odbiegający od norm, w tym używanie narkotyków i nadużywania alkoholu, również stał się przedmiotem zainteresowania i analizy, choć sam Sartre starał się kontrolować te aspekty swojego życia. Jego życie i twórczość często były analizowane w kontekście jego postawy wobec społeczeństwa i jego własnych wyborów.
Inspiracje filozoficzne i literackie
Na rozwój filozoficzny Jean-Paula Sartre’a ogromny wpływ miały seminaria Alexandre’a Kojève’a, poświęcone filozofii Hegla, oraz lektura dzieł takich myślicieli jak Henri Bergson, szczególnie jego praca „O bezpośrednich danych świadomości”. Kluczowe znaczenie miały również prace Edmunda Husserla oraz Martina Heideggera, których idee Sartre podjął i przetworzył w swojej własnej filozofii egzystencjalnej. Wpływ na jego twórczość wywarła również literatura. Szczególne wrażenie wywarła na nim powieść „Podróż do kresu nocy” Louisa-Ferdinanda Céline’a, którą przeczytał w 1932 roku. To dzieło znacząco wpłynęło na jego późniejszą twórczość, inspirując go do eksplorowania mrocznych aspektów ludzkiej psychiki i społeczeństwa. Jego własna proza, jak „Nudności” czy „Drogi wolności”, często odzwierciedlała te literackie inspiracje, tworząc unikalną syntezę filozofii i literatury.
Kluczowe dzieła Jeana-Paula Sartre’a
- Dramat bożonarodzeniowy „Bariona, ou le fils du tonnerre” (1940)
- Rozprawa filozoficzna „Byt i nicość” (L’Être et le Néant) (1943)
- Dramat „Przy drzwiach zamkniętych” (Huis Clos)
Kariera pedagogiczna
- Lata 1931–1945: Praca jako nauczyciel w liceach.
- Miejsca pracy: Hawr (Lycée François-1er), Laon, Lycée Pasteur (Paryż), Lycée Condorcet (Paryż).
Nagrody i wyróżnienia
- 1964: Literacka Nagroda Nobla – odmówił przyjęcia.
Kluczowe koncepcje filozoficzne
- „Egzystencja poprzedza esencję”
- Pojęcie „złej wiary” (mauvaise foi)
- Stwierdzenie „Piekło to inni”
Zaangażowanie polityczne i aktywizm
- 1939: Powołanie do armii francuskiej jako meteorolog.
- 1940: Dostał się do niewoli niemieckiej w Padoux.
- 1941: Zwolnienie z niewoli ze względu na zły stan zdrowia (problemy ze wzrokiem).
- Po powrocie do Paryża współzałożył ruch oporu „Socialisme et Liberté”.
- Zagorzały przeciwnik kolonializmu.
- Potępiał politykę Francji w Algierii.
- Sprzeciwiał się interwencji USA w Wietnamie.
Wpływ na myśl XX wieku
Jean-Paul Sartre jest uznawany za jedną z najbardziej wpływowych postaci XX-wiecznej filozofii francuskiej, marksizmu i fenomenologii. Jego prace wywarły ogromny wpływ na socjologię, teorię krytyczną, studia literackie oraz teorię postkolonialną, kształtując sposób myślenia o wolności, odpowiedzialności i ludzkiej kondycji.
Jean-Paul Sartre, jako czołowy myśliciel egzystencjalizmu, nieustannie przypominał o fundamentalnej wolności człowieka i nieodłącznej odpowiedzialności za własne wybory. Jego życie i twórczość, odzwierciedlające głębokie zaangażowanie intelektualne i polityczne, stanowią trwałe świadectwo poszukiwania sensu w świecie pozbawionym z góry narzuconych wartości.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Co głosił Sartre?
Sartre głosił egzystencjalizm, który podkreśla wolność jednostki i odpowiedzialność za własne wybory. Twierdził, że „egzystencja poprzedza esencję”, co oznacza, że człowiek najpierw istnieje, a potem sam definiuje siebie poprzez swoje działania.
Dlaczego Sartre odmówił Nobla?
Sartre odmówił Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1964 roku, ponieważ nie chciał być instytucjonalizowany ani przyjmować żadnych oficjalnych wyróżnień. Uważał, że jego niezależność jest ważniejsza niż prestiż nagrody.
Od czego zacząć czytać Sartre?
Dobrym punktem wyjścia do poznania myśli Sartre’a jest jego esej „Egzystencjalizm jest humanizmem”. Można również sięgnąć po jego powieść „Nudności”, która w przystępny sposób wprowadza w idee egzystencjalistyczne.
Kto powiedział piekło to inni?
Słynne zdanie „Piekło to inni” pochodzi z dramatu Jeana-Paula Sartre’a pod tytułem „Przy drzwiach zamkniętych”. Wyraża ono ideę, że nasze postrzeganie siebie jest w dużej mierze kształtowane przez spojrzenie innych ludzi.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Jean-Paul_Sartre
